Arhitektura u svetu

Ugovor sa đavolom

Na izmaku veka i milenijuma organizatori Piranskih dana arhitekture smislili su temu u kojoj se nalazi reč koja ne spada baš u svakodnevni arhitektonski rečnik. Odgovornost forme - ili poziv na razmišljanje o prostoru koji se gradi

Odgovornost je moralna, sociološka, politička, pravna ili psihološka kategorija, ali odgovornost bi i arhitektima mogla biti značajna. Možda baš njima, jer često im se prebacuje da sklapaju ugovor sa đavolom, da pristaju na kojekakve uslove i svakakve naručioce samo da bi dobili šansu da grade. Njihovi crteži ne mogu da čekaju u nekom budžaku bolja vremena, vezani su za svoje vreme, tehnologiju, potrebe. Možda su i zato, na izmaku veka i milenijuma organizatori Piranskih dana arhitekture smislili temu u kojoj se nalazi reč koja ne spada baš u svakodnevni arhitektonski rečnik. Odgovornost forme - ili poziv na razmišljanje o prostoru koji se gradi. Kako je često na ovim seminarima tema izmicala, organizatori su se potrudili da ovog puta ne izmakne baš sasvim. Teorijski uvod dao je ljubljanski filozof Aleš Erjavec koji se svojski trudio da odgovori postavljenom mu zadatku, da bude dovoljno jednostavan da bi bio jasan, a sve to u granicama svog filozofsko-estetičkog prostora.

MONSTRUM: Međunarodni seminar koji poslednjih dana novembra svake godine okuplja veliki broj arhitekata iz Slovenije, i njoj susednih zemalja, stekao je, za šesnaest godina, koliko se održava, veliki ugled, tako da organizatori mogu, bez velike muke, da obezbede učešće uglednih predavača, poput Frančeska Dal Koa (Francesco Dal Co) čijim se predavanjem već nekoliko godina završava seminar. Ove godine govorio je o Franku Geriju (Frank O. Gehry), autoru Muzeja Gugenhajm (Guggenheim) u španskom gradu Bilbau. Bilbao, po Dal Kou, bio je poznat samo u lokalnim okvirima, dok se tamo nije izgradio muzej, koji, izgledom toliko neobičnim, podseća na monstruma. A monstrum, smatra Dal Ko, privlači radoznalce kao što je to bilo i u srednjem veku. Monstrum u Bilbauu postaje magnet za svet, grad tako postaje poznat, ne po sebi već po kući, neobičnoj formi u gradskim okvirima.

Između predavanja Aleša Erjavca i Frančeska Dal Koe nizale su se različite arhitektonske priče.

REAKCIJE: Prvi put, jedno prepodne prepušteno je mladima. Iz Ljubljane, Rijeke, Beča, Amsterdama. Među ljubljanskim imenima našao se i Beograđanin Vasa Perović koji već godinama živi u Amsterdamu, a u poslednje vreme radi i u Ljubljani. Dobijeno prepodne, po reakcijama publike, dobro je iskorišćeno, pa se ne bih čudila da se neki od onih koji su ove godine imali samo petnaestak minuta, opet pojave neke od sledećih godina, kao predavači.

Vojteh Ravnikar, predsednik organizacionog odbora, trudi se da prati ono što je trenutno u žiži, ali i da obrati pažnju ušesnicima na one ljude i teme koji su malo po strani, ili da ih predstavi iz drugačijeg ugla. Tako je jedna od izložbi u piranskoj galeriji Meduza 2 bila: Dušan Jovanović - Alvar Alto, grafički dizajn. U celom svetu, a pre svega u Finskoj, obeležena je stogodišnjica rođenja arhitekte Alvara Alta (Aalto) brojnim izložbama, predavanjima, tekstovima u časopisima... Proslava nije mogla proći bez prigodno dizajniranih majica, koverti, ambalaže... Dušan Jovanović, rodom je Slovenac, dizajner, a igrom slučaja nosi isto ime i prezime kao čovek poznat u pozorišnim krugovima. Dušan Jovanović živi u Finskoj i, on je, iako stranac, dobio zadatak da uradi deo posla u slavu Finca koji je svetom proslavio svoju zemlju, kako se to već patetično kaže. I jedno predavanje bilo je posvećeno Altu. Marku Lahti (Markku Lahti), direktor Fondacije i Muzeja Alvar Alto, govorio je o uticaju mediteranske i italijanske arhitekture na Altoov rad upoređujući vreme njegovih putovanja po južnoj Evropi i kuća nastalih po povratku. Po Marku Lahtiju, Alto je postao svetski poznat jer se celog života, pored arhitekture, bavio dizajnom, i to ne samo nakita. Njegove posude i nameštaj i danas čine važne delove enterijera mnogih privatnih i poslovnih objekata. Bez Altovih stolica skoro da se ne mogu ni zamisliti javni objekti u Skandinaviji, a nema knjige o dizajnu u kojoj se on ne pominje. Tako je na Piranskim danima najavljena izložba Alvara Alta u Obalnim galerijama. Otvaranje je bilo zakazano za 21. decembar l998, a predviđeno je da bude otvorena do kraja januara ove godine. Izložba je stigla do Pirana zahvaljujući dobrim vezama sa finskim arhitektima, a ne treba zanemariti ni finansijsku i organizacionu pomoć.

NAGRADE: Uz seminar je, kao i svake godine, otvorena izložba realizacija za nagradu Piranezi (Piranesi). Dobile su je Slovenke Urša Komac i Pela Kuhar za projekat i realizaciju biciklističkih staza i odmorišta na Krasu. Dodeljena su i četiri priznanja od kojih je jedno dobio i dugogodišnji član organizacionog odbora, zagrebački arhitekt Branko Silađin za realizaciju hrvatskog paviljona na EXPU 98 u Lisabonu, paviljonu koji je pobrao laskave kritike onih koji su ga videli na Svetskoj izložbi. Realizacija koja je bila tako dobro prilagođena potrebama izložbenog prostora, nažalost, ni približno se nije mogla prebaciti u crtež ili fotografiju, a da se ne izgubi bitan deo atmosfere i čarolije same kuće.

Snežana Ristić

Istoriografija: Parlamentarizam u Srbiji 1903-1914. godine

Zlatno doba

Detaljna analiza bogate istorijske građe omogućila je Olgi Popović-Obradović da stvori uravnoteženu, objektivnu i kritiku sliku tog vremena

"Zlatno doba srpske demokratije", vreme "prave ustavnosti", "moderne parlamentarne države", "evropske liberalno-buržoaske države", "liberalne monarhije", "najsjajniji dani u istoriji moderne Srbije" najčešće su ocene u srpskoj istoriografiji kada se opisuje vreme vladavine kralja Petra u Srbiji 1903-1914. godine. One su i temelj danas preovlađujuće istorijske svesti i gotovo opšteprihvaćenog tumačenja tog važnog razdoblja srpske prošlosti.

Često pozivanje na primere iz tog vremena u našem javnom i političkom životu jača veru u "prirodnu" demokratičnost autentične srpske države, ali i stvara snažan utisak da je razdoblje 1903-1914. jedno od retkih nespornih perioda u srpskoj istoriji o kome postoji jedinstven i naučno utemeljen stav. Radi se, međutim, o gotovo potpuno neistraženom periodu. O njemu, izuzev uopštenih, sporadičnih i naknadnih ocena savremenika, nekoliko članaka i monografije o samom kralju, nema monografskih studija. Takvo stanje istoriografije omogućava površne, netačne, nedovoljno kritične i stereotipne istorijske predstave, koje od decenije uoči Prvog svetskog rata prave mit i ponižavaju nauku podupiranjem predrasude da istoriju pišu pobednici.

Krajem prošle godine, u izdanju agilnog "Službenog lista" izašla je prva, na dubinskim istraživanjima zasnovana, monografija o "novom dobu", kako su ovo vreme nazivali njegovi savremenici. Reč je o knjizi dr Olge Popović-Obradović "Parlamentarizam u Srbiji 1903-1914. godine" (Službeni list, Beograd 1998, s. 470), u kojoj se pitanje srpskog državnog ustrojstva analizira u interakciji između institucionalnog i vaninstitucionalnog, kroz kontradikciju između programskih ciljeva i političke prakse. Na drugom nivou analize autorka prati efekte uvođenja liberalno-demokratskih institucija na političku modernizaciju Srbije, što je navodi na zaključak da je u ovom periodu zaista bilo bitnih modernizacijskih pomaka. To se odnosi pre svega na partijsku pluralizaciju, jer je u periodu od 11 godina Srbija prošla put od monističke vlasti Narodne radikalne stranke (na početku razdoblja ona je imala 90 odsto skupštinskih mesta), preko dualizma, do pluralizma postignutog na izborima 1912. godine. Olga Popović-Obradović ukazuje na razvoj političke kulture, porast tolerancije i na sazrevanje svesti o značaju ustavnosti i parlamentarne forme. Ona dokazuje da je čitava srpska politička elita delila veru u vrednosti parlamentarnih institucija i principa i da je to bila dobra osnova za učvršćenje parlamentarizma i demokratije u Srbiji početkom dvadesetog veka.

S druge strane, detaljna analiza političke prakse uputila je autorku na zaključak o "istorijskoj preuranjenosti srpskog parlamentarizma, usled koje je priroda usvojenih institucija stajala u neskladu sa realnom društvenom i političkom podlogom na kojoj su one počivale", što je dovelo do toga da se, kako su i savremenici govorili, "toliko hvaljene zapadne ustanove odmah izmetnu na našem zemljištu" i daju "sasvim druge rezultate". Uvođenje parlamentarnih institucija u Srbiji prethodilo je stvaranju građanskog društva, što je dovelo do jednog od ključnih problema srpskog parlamentarizma - protivrečnosti između forme i sadržine parlamentarnih ustanova u Srbiji početkom veka. Zbog toga Olga Popović-Obradović zaključuje da je, u strogo institucionalno-pravnom smislu, režim u Srbiji bio parlamentaran, ali da je njegova sadržina bila suštinski obojena nasleđenim shvatanjem politike, vlasti, odnosa većine i manjine i tradicionalnom političkom kulturom, koji su činili da je Srbija pod vlašću radikala i Nikole Pašića češće ličila na partijsku nego na parlamentarnu državu. Knjiga pokazuje da se pluralizam kao političko načelo teško usvajao, da je politički protivnik shvatan kao neprijatelj, a politička pluralizacija Srbije kao "raskol srpskog naroda", "zločin i nesreća", "izdaja". Takvi stavovi ležali su duboko u samorazumevanju vladajuće stranke kao jedinog legitimnog predstavnika srpskog naroda, što je vodilo bahatom ponašanju većine u skupštini, izbornim mahinacijama, korupciji, fizičkim obračunima i, čak, ubistvima političkih protivnika.

Zbog toga je kao ključni problem u ovoj knjizi postavljeno pitanje recepcije modernih političkih institucija u Srbiji. Detaljna analiza bogate istorijske građe omogućila je Olgi Popović-Obradović da stvori uravnoteženu, objektivnu i kritičku sliku tog vremena, što njenu knjigu čini prekretnim istoriografskim delom koje bitno pomera granice saznanja i shvatanja srpske istorije.