Zadužbina Nikole Spasića

Ni na nebu ni na zemlji

"Socijalističko" ministarstvo kulture vraća imovinu u nadležnost "opozicionim" beogradskim lokalnim vlastima, koje se onda obraćaju "socijalističkom" vrhovnom sudu da zaštiti ne samo "komunističku" nacionalizaciju nego i "socijalističke" propise o vlasništvu

Beograđanin i trgovac Nikola Spasić, rođen 1838 (ili 1840) godine, umro je "premoren telesnim naporima i izmučen duševnim potresima na dugom i mučnom izbegličkom putu preko Srbije, Južne Srbije i Grčke" tri dana pošto je dospeo na Krf, 26. novembra 1916. Četiri godine ranije napisao je testament kojim je svu svoju imovinu namenio osnivanju zadužbine za "podizanje Bolnica i Doma za sirote i iznemogle srpske građane i na opšte privredne ciljeve". No, Nikola Spasić nije želeo samo posmrtnu slavu dobrotvora: za života je podigao Kapelu sv. mučenika Trifuna na Topčiderskom groblju (1903; u njoj je sahranjen 1923), Đačko sklonište u dvorištu palilulske osnovne škole (1908) i Dom srpskog narodnog invalidskog fonda sv. Đorđe (1915).

Testamentom je naloženo da se o zadužbini stara petočlani odbor čiji je prvi sastav - kojim je rukovodio Tihomilj Marković, ondašnji guverner Narodne banke - odredio Nikola Spasić, odredivši da, ako se "uprazni koje mesto, ostali članovi će izabrati drugog na mestu onog koji je umro ili odstupio". Kao izvršioci testamenta, članovi Upravnog odbora bili su dužni da "upravljaju ovom mojom Zadužbinom samostalno i nezavisno od svih zemaljskih vlasti, oni sami po svojoj savesti i uviđavnosti, a prema duhu vremena i potrebama određuju koliko će se i kad na koju granu zemaljske privrede trošiti iz prihoda". Izričito je zahtevao da se nepokretna imovina ne može otuđivati, te da se redovno i dobro održava, kako bi se ciljevi zadužbine mogli ostvarivati od prihoda te imovine i kamata na uloženi novac i akcije.

ŠTA JE BILO POSLE: Mada formalno postoji od 4. decembra 1922 - kada je kralj Aleksandar ukazom odobrio njen rad - Zadužbina Nikole Spasića praktično radi od prvog sastanka Upravnog odbora, 1930. godine. Ispunjavajući volju osnivača, Zadužbina je 1935. beogradskoj opštini predala Gradsku bolnicu sa stotinu postelja namenjenih besplatnom lečenju sirotinje, prvenstveno beogradske, dok su "obični" pacijenti primani samo u slučaju da ima slobodnih mesta i sa naplatom uobičajenih bolničkih troškova. U zgradi Spasićeve Gradske bolnice danas je Hirurška klinika KBC Zvezdara, a ispred nje još uvek ograda postavljena pri gradnji.

Bolnica u Kumanovu (50 bolesničkih mesta) podignuta je iste a arhitektonski identična bolnica u Krupnju, 1938. godine. Potonja je - sada kao dom za društvenu brigu o starima - prošle godine obnovljena sredstvima švajcarske humanitarne organizacije "Pomoć u katastrofama", koja je uložila oko 600.000 franaka, i čiji su stručnjaci bili iznenađeni funkcionalnošću bolničke zgrade podignute pre šest decenija. Možda preterano, ali švajcarski arhitekta je zgradu ocenio kao bolnicu za naredni vek. Uz to, Zadužbina je podigla i Dom za iznemogle i sirote srpske građane u Knjaževcu (1935, 36 postelja) i "Spasićev paviljon" na Beogradskom sajmištu, u kom je 11. septembra 1937. svečano otvoren Prvi beogradski sajam.

Sve pomenute ustanove izgrađene su o trošku Spasićeve zadužbine i, kao pokloni, ustupane na upravu opštinskim vlastima. Osim toga, Zadužbina je organizovala domaćičke škole, osnivala voćnjake, unapređivala vinogradarstvo, pčelarstvo, intenzivnu poljoprivredu, povrtarstvo, cvećarstvo i kućnu radinost, pomagala Srpsko privredno društvo "Privrednik" i sva dokumenta o tome redovno objavljivala. U cilju unapređivanja tehnologije proizvodnje sira, na primer, Zadužbina je "još onda" plaćala usavršavanje stručnjaka u Danskoj, majci sireva i čokolade.

Sredstva za rad Zadužbina je "vukla", osim iz akcija i kamate, od nekretnina u Beogradu, kao vlasnik zgrada na Obilićevom vencu 17 i Knez-Mihailovoj 19 ("Spasićev prolaz"), Knez-Mihailovoj 33 i Jakšićevoj 1, Knez-Mihailovoj 37 i Vuka Karadžića 8, Knez-Mihailovoj 47 i Kralja Petra 18.

ZEMALJSKA VLAST: Takav rad Zadužbine trajao je do 1960. godine, kada je Komisija za ("drugu") nacionalizaciju Narodnog odbora opštine Stari grad preuzela sve zgrade, osim jednog dela stana u Knez-Mihailovoj 47. Svedena na izvor prihoda od stanarine za deo jednog stana, Zadužbina je nastavila sa ispunjavanjem amaneta osnivača, dodeljujući - "kad ima para", kako kaže član Upravnog odbora, advokat Vojin Đekić - nagrade najboljim studentima medicine i poljoprivrede Beogradskog univerziteta, stipendiranjem lekara i sestara Gradske bolnice i kupovinom "sitne" opreme za bolnice.

Na osnovu zakona o obnovi rada zadužbina, Ministarstvo kulture Srbije upisalo je u svoj registar Zadužbinu Nikole Spasića 19. juna 1974. godine - pod brojem 1. Kada je zadužbina osnivana, šezdeset godina ranije, bila je po imovini najveća na Balkanu i verovatno jedna od "najtežih" na svetu. Inače ne bi bilo mogućno da Naka Spasić, treća Nikolina žena, bude potpredsednica Svetskog udruženja zadužbina u vreme kada je Elinor Ruzvelt bila predsednica te asocijacije. Svedena na prihod od izdavanja jednog dela stana, zadužbina je preživela do juna 1996, kada joj je, rešenjem Ministarstva kulture Republike Srbije 022-4564/94-03, "vraćeno" vlasništvo nad nepokretnom imovinom u centru Beograda. Na osnovu pomenutog rešenja upravni odbor Zadužbine zatražio je od opštine Stari grad kao "dobitnika" nacionalizacije iz 1960, da se imovinska prava i odnosi - prihod od kirija za stotinak stanova i zakupa poslovnog prostora u srcu Beograda - vrate Zadužbini.

Opština Stari grad podnela je tužbu protiv rešenje Ministarstva kulture Vrhovnom sudu Srbije sa zakašnjenjem od godinu dana. Na tvrdnju ovlašćenog zastupnika Zadužbine da su prekoračeni svi žalbeni rokovi, Vrhovni sud je konstatovao da "nema dokaza kada je rešenje uručeno", pa se, prema tome, ne može utvrditi ni istek roka.

PROMENE ILI "PROMENE": Kraće i jasnije, ovo je takođe priča o tipično ovdašnjem haosu. "Socijalističko" ministarstvo kulture vraća imovinu u nadležnost "opozicionim" beogradskim lokalnim vlastima, koje se onda obraćaju "socijalističkom" vrhovnom sudu da zaštiti ne samo "komunističku" nacionalizaciju nego i "socijalističke" propise o vlasništvu, odnosno "opozicionu" praksu pozivanja na to da je Republika ("država") preuzela sva ovlašćenja - a u međuvremenu - svakom da bude ono čega se dočepao. Dodatna napomena u vezi sa tim glasi: kabinet Spasoja Krunića zbog predsednikove zauzetosti nije mogao da nam odgovori šta vlasti Beograda misle o sudbini Zadužbine Nikole Spasića, kao što ni nadležni u republičkoj Direkciji za imovinu nisu imali "povratnu informaciju" na pitanje o tome ko su korisnici stambenog i poslovnog prostora usred Knez-Mihailove ulice. To se, naravno, lako može ustanoviti na osnovu okačenih firmi i/ili spiskova stanara - a svakako kraće od sasvim nebirokratskih rokova u kojima je redakcija "Vremena" zatražila odgovore.

Suočen sa brzim gašenjem nada u povraćaj imovine, upravni odbor Zadužbine zatražio je - od opštinskih, gradskih i republičkih vlasti - bar vraćanje prihoda koji se ubiraju od izdavanja, prodaje ili preprodaje "društvene", "državne" i kako se sve već ne naziva "preuzeta", tuđa imovina. "Prošle godine opština Stari grad objavila je javni poziv vlasnicima nacionalizovane imovine da se jave ukoliko smatraju da su njihova prava povređena", kaže zastupnik zadužbine Nikole Spasića, advokat Vojin Đekić. "Na odmah podnet zahtev Zadužbine, do danas nema nikakvog odgovora". U međuvremenu, pozivajući se na amandman Zakona o stanovanju - i naknadno, posle odluke Vrhovnog suda Srbije doneto, rešenje po kome su zgrade "u državnoj svojini" a stanovi u njima vlasništvo zadužbine - Upravni odbor je zatražio da mu se bar prihod od stanarina uplaćuje kao prihod Zadužbine, kako bi mogla da nastavi svoj rad. "Javno preduzeće za stambene usluge uputilo nas je na 'Infostan' kao službu naplate", kaže Vojin Đekić. "Tamo su nam tražili 20.000 dinara za izradu posebnog programa za prenos zakupnine, plus 35 dinara za svaku doznaku po stanu." S obzirom na kontrolisanu stanarinu (koja se, prema podacima "Infostana", kreće od 27,90 do 425 dinara za stanove od 18 do 171 kvadratnog metra), moglo bi se desiti da Zadužbina plaća razliku "Infostanu". Ništa neobično za ovdašnju pravnu državu.

KORISNICI, DOBITNICI: Mnogo veći problem je, kako kaže Vojin Đekić, činjenica da se Zadužbina nalazi između čekića i nakovnja stvarnosti: "S jedne strane lokalne vlasti, koje su glasove dobile i na obećanju o denacionalizaciji, s druge strane stanari - kako oni beneficirani nekadašnjom nacionalizacijom, tako i 'novi', sa vezama u vrhovima obe vlasti, koji bi da - protivno svakom postojećem zakonu - otkupe stanove Zadužbine. Nadležne službe ponašaju se kao da nemaju veze u slučajevima uzurpacije potkrovlja ili podruma, a najvažnije, za Zadužbinu finansijski najvažnije pitanje - zakup od izdavanja poslovnog prostora, u koji su 'prevedeni' i mnogi stanovi 'dodeljeni' raznim firmama, potom prodavani i preprodavani - niko i ne pokušava da reši."

Početkom ovog meseca, Zadužbina Nikole Spasića dodelila je godišnje nagrade najboljim diplomcima i najboljim studentima svih godina Poljoprivrednog i Medicinskog fakulteta. U dve sobe prosečno malog beogradskog stana - inače iznajmljene firmi čija je kirija pokrila po 2000 dinara novačnog dela nagrade - stisli su se dobitnici, njihovi roditelji, nešto prijatelja, članovi Upravnog odbora i domaćice koje su slavljenike i goste poslužile više nego skromnim sendvičićima, koka-kolom i pivom iz flaša. Sa zida ih je, bez osmeha, posmatrao Nikola Spasić, Beograđanin ovdašnji, najcrnja crna sirotinja koja će od kožara i opančara izrasti u dobrotvora čiji amanet, eto, ispunjavaju neki obični ljudi. Neosporno, oni se drže testamentarnog uputstva da rade samostalno i nezavisno od svih zemaljskih vlasti. Zemaljske vlasti su bile na nekom drugom mestu.