Intervju: Smiljka Gabeli�, istori�ar umetnosti

Odgonetanje hrama

Bitna karakteristika stila lesnovske freskodekoracije svakako je ta �to odra�ava sva, ili skoro sva, raznolika strujanja u tada�njem slikarstvu. Ta osobenost, op�te prirode, isti�e Lesnovo kao jedan od klju�nih spomenika Balkana, pa i vizantijske umetnosti u celini

Puno�a i zaokru�enost teksta monografije o istoriji i slikarstvu manastira Lesnova neminovno navode na misao o izli�nosti tra�enja "svojih re�i" u poku�aju da se o knjizi ne�to ka�e. Njen pisac, Smiljka Gabeli�, istori�arka vizantijske umetnosti, ikonografije njenih slika, stilskih osobenosti i kretanja, pored ovih "uobi�ajenih", pred sebe postavlja i najprovokativnija (�itaj najte�a) pitanja svoje struke: o razlozima prikazivanja odre�enih slika ili ciklusa (njihovih tematskih grupa) u izabranom, jedinstvenom i neponovljivom poretku. Naime, i pored �vrsto utvr�enog modela koji je postojao u na�elnoj programskoj koncepciji �ivopisane dekoracije, nema dve vizantijske crkve sa potpuno istim odabirom kompozicija i njihovog rasporeda na zidovima crkve, �ak ni kada su vremenski i teritorijalno bliske. To dalje zna�i da su ikonografskim izborom teme (i na�ina na koji je ona predstavljena) i rasporedom svetih slika, tvorci programa prenosili odre�ene poruke razli�ite prirode: od op�tih teolo�kih, preko liturgijskih, do onih vezanih za shvatanje vladarske ideologije, odnosno za savremene li�nosti i doga�aje (prevashodno vladare i ktitore), pa i nekih folklornih sujeverja. Upravo je odgonetanje tih brojnih posebnih, "li�nih" poruka u lesnovskom hramu, od slike do slike, od lika do lika, kao krajnji cilj postavila pred sebe autorka knjige o slikarstvu Lesnova, i posle niza godina rada na ovom spomeniku, na njih dala veoma zasnovane odgovore.

Crkva posve�ena arhistratigu Mihailu na kraju sela Lesnova, na obroncima Osogovske planine, jugoisto�no od Skoplja, zahvaljuju�i svom polo�aju udaljenom od glavnih saobra�ajnica i sre�nom usudu, sa�uvala je gotovo celokupnu zidnu slikarsku dekoraciju svoje dvodelne arhitektonske celine: prostranog naosa i priprate. Na mestu starog hrama crkvu je kao svoju zadu�binu i, verovatno grobnicu, podigao sredinom XIV veka, po svoj prilici, najmo�niji feudalac u dr�avi kralja a potom cara Du�ana, Jovan Oliver, koji je pre�ao �itav niz titularnih stepenika, stigav�i do najvi�eg zvanja despota. Jovan Oliver je 1341. sagradio hram (naos) koji je �ivopisan nekoliko godina kasnije (1346/7) i prilo�io ga manastiru Hilandaru. Budu�i da je lesnovska igumanija ubrzo podignuta na rang episkopije, naru�io je potom da se dozida kupolna priprata, oslikana 1349. godine.

Ova masivna knjiga obiluje podacima koji su pro�li nesvakida�nju rigoroznu selekciju i samo oni koji su direktno u funkciji, i koji mogu da se primene ba� na lesnovski �ivopis i njegovu istoriju, stekli su pravo na u�e��e u uzbudljivoj studiji Smiljke Gabeli� o spomeniku koji je tako dobro upoznala. Ovaj napis je istovremeno i prilika da ona li�no odgovori na neka od brojnih mogu�ih pitanja povodom objavljivanja njene knjige Manastir Lesnovo. Istorija i slikarstvo, Beograd, 1998, u izdanju "Stubova kulture", kao prve u ediciji "Monografije".

S. GABELI�: Po�eci mog interesovanja i rada na Lesnovu se�u u vreme mojih studija na grupi za istoriju umetnosti Beogradskog univerziteta. U stru�noj literaturi Lesnovo je bilo prisutno prevashodno svojom istorijskom gra�om. Postojali su, tako�e, jedna opse�nija studija o slikarstvu ove crkve, manji broj radova posve�en pojedinim freskama i kra�i tekstovi unutar op�tih pregleda istorije vizantijske umetnosti. Sa�eto re�eno, Lesnovo je bilo nepotpuno publikovano, jednim delom sadr�aja neobja�njeno i u celini nedovoljno istra�eno. Moju po�etnu radoznalost privukle su neobi�ne, jedino u Lesnovu sa�uvane ilustracije iz ikonografije arhan�ela, me�u kojima je bilo i literarno nepotkrepljenih, odnosno nejasnih. Posetiv�i ga, Lesnovo me je pridobilo - definitivno i za du�i niz godina - lepotom, bogatstvom i zna�ajem svog materijala, dobrom o�uvano��u i �udesnim, te�e pristupa�nim geografskim polo�ajem. Manastir i selo, naime, okru�uje stenje neobi�nog izgleda koje je vulkanskog porekla.

Za istori�are vizantijskog slikarstva Lesnovo je izuzetno privla�na celina sastavljena iz dva dela koja prosto vrve retkim i jedinstvenim re�enjima, bilo ikonografskim bilo programskim. Koja bi me�u njima trebalo posebno pomenuti?

Iz slikarstva starijeg dela lesnovske crkve, naosa, izdvojila bih arhan�elima posve�en niz scena ve�inom inspirisanih apokrifnim legendama za koje nema sa�uvanih analogija u vizantijskoj umetnosti, zatim slo�enu programsku zamisao kojom je izra�eno dvojno ktitorstvo, prvobitno i aktuelno, Gavrila Lesnovskog i Jovana Olivera, ujedinjeno slikom patrona stare i nove lesnovske crkve, arhan�ela Mihaila i teolo�ki u�ene liturgijske predstave Hrista kao sve�tenika i kao arhijereja u oltaru, proiza�le iz savremenih duhovnih strujanja te epohe. U priprati, pored mnogih drugih, naro�ito je zanimljiva slika predvodnika an�eoske vojske arhan�ela Mihaila koja ga prikazuje kao konjanika crvenog lika. Ona je, budu�i da se radi o za�titniku hrama, ina�e postavljena na koricama knjige. Simbolikom nagla�enog dostojanstva i mo�i, ta freska je zasnovana na knji�evnim epitetima arhan�ela Mihaila kao vo�e an�ela, najja�eg borca (za veru) i branitelja (vernih), a ispisanim natpisom asocira na despotsku titulu ktitora, najvi�u me�u titulama onovremenih velika�a. U lesnovskom narteksu nalazi se i �uvena freska srpskog cara Du�ana, najve�a (skoro 3m) me�u o�uvanim. Zanimljiva je i postavka slike despota Olivera ispod vladareve, jer ispoljava shvatanje hijerarhije vlasti. U slo�enim kompozicijama Nau�avanja (U�iteljstava) glavnih crkvenih otaca, �iju je mudrost i nauk srednjovekovna knji�evnost poredila a likovna umetnost predstavljala kroz prikaze izvora vode i reke - tako�e je jedna od zanimljivosti Lesnova - u jednoj od istovetno izvedenih figura na sve �etiri scene s ovom tematikom prepoznaje se lik slikara, �to se, kao praksa, mo�e obrazlo�iti analognim primerima iz vizantijskog slikarstva.

Raznorodno slikarstvo Lesnova pokazuje srodnosti sa razli�itim savremenim spomenicima. Koje su glavne osobenosti i kvaliteti tog �ivopisa?

Me�u �ivopiscima Lesnova posebno se lako izdvajaju, u naosu, slikar donjih zona zidova, kome je ime najverovatnije bilo �or�e, i bezimeni slikar pandantifa i svodova. Prvi je dao izrazito lepolik, stalo�en i, pri tom, konzervativan stilski pe�at, oslonjen na umetnost s kraja prethodnog stole�a, a drugi uzburkanost i �vrstinu jednog savremenog pravca, prepoznatljivog, na primer, i u narteksu De�ana. U pitanju su pripadnici zasebnih slikarskih radionica iz unutra�njosti Balkana, �ija se druga dela ili neposredni nastavlja�i mogu pratiti u Ohridu ili u Markovom manastiru kod Skoplja. Priprata Lesnova ima akademski ve�tu umetnost, �iji je autor - u knjizi sam pretpostavila - slikar Mihailo iz Kostura. Preostali slikari koji su radili na �ivopisu Lesnova slabijih su kvaliteta i s manje individualnih crta. Njima se mogu na�i tek op�tije paralele. Bitna karakteristika stila lesnovske freskodekoracije svakako je ta �to odra�ava sva, ili skoro sva, raznolika strujanja u tada�njem slikarstvu. Ta osobenost, op�te prirode, isti�e Lesnovo kao jedan od klju�nih spomenika Balkana, pa i vizantijske umetnosti u celini.

Iako u osnovi klasi�an, na�in na koji si osmislila svoju knjigu poseduje izvesne posebnosti. Koji su to dodaci priklju�eni osnovnom tekstu?

Mojom obradom istorije manastira i slikarstva njegove crkve nisu obuhva�eni svi aspekti ovog izuzetnog spomenika. Lesnovo bi zapravo zaslu�ivalo jo� jednu studiju o arhitekturi i plasti�nom ukrasu. U isti mah, Lesnovo je - vekovima neguju�i lokalnu tradiciju pe�ternog mona�kog �ivota sv. Gavrila Lesnovskog, mesnog pustinjaka - u srednjem veku bilo okru�eno pe�inskim hramovima i isposnicama u neposrednoj okolini. Na osnovu kultne pripadnosti, ti objekti �ine okvir Lesnova i kao spomeni�ke celine. Da bi se te dve praznine izbegle i u ovoj knjizi delimi�no nadomestile objavila sam, u vidu dodataka, arhitektonske crte�e lesnovskog hrama, kule i pojedinih mla�ih objekata, bez propratnog teksta, kao i prilog o anahoretskim stani�tima, �ije sam ostatke uglavnom sama otkrila i prethodno ve� publikovala.

Kao nau�ni saradnik Instituta za istoriju umetnosti na Filozofskom fakultetu imala si brojne prilike za razvijanje ve�tine rada na terenu. S druge strane, ostvarila si postdoktorske stipendije u nekim od najzna�ajnijih ameri�kih centara za vizantijske studije. Zanimljivo bi bilo �uti ne�to o tvom sopstvenom pristupu terenskom i kabinetskom radu na primeru tvog istra�ivanja Lesnova.

Institut u kome sam zaposlena finansijski mi je omogu�io brojne terenske obilaske manastira Lesnova, u vreme kada su takva sredstva uop�te i postojala. Metodologiju rada dugujem svojim profesorima, pre svih Vojislavu J. �uri�u, kako u pristupu i na�inu obrade tako i pri radu na terenu. Kao jednogodi�nji stipendista Dambarton Ouks centra za vizantijske studije u Va�ingtonu imala sam mogu�nost kori��enja u svetu danas najve�e specijalisti�ke biblioteke. Uz date uslove, moj pristup je zapravo podrazumevao - veliki rad.

Jedno pitanje op�tijeg karaktera neka bude za kraj. Na kom je stepenu razvijenosti istorija vizantijske umetnosti u na�oj zemlji u odnosu na velike svetske centre, i (u nadi da odgovor ne�e biti deprimiraju�i) kakve su danas i ovde mogu�nosti za rad u toj struci?

U ovoj sredini radi niz istaknutih i svetski priznatih stru�njaka tog profila. Njihov broj je �ak ve�i nego u drugim, razvijenijim i ve�im sredinama, kakav je, na primer, Francuska. Uslovi za profesionalni rad, uop�te uzev, znatno su ote�ani smanjenim prilivom novih publikacija iz stranih zemalja - da pomenem samo jednu od pote�ko�a.