Umetnost: "Novo �itanje ikone"

Prozor za dejstvo

Fotografija sa "kontramitinga" odr�anog decembra 1996. godine u Beogradu, na kojoj �ena celiva lik Slobodana Milo�evi�a na transparentu, je primer religijske prakse primenjene na sliku vo�e

Najpoznatijom legendom o nastanku prve ikone (Hrist je, sa�aliv�i se nea slikara koji zbog nepodno�ljive svetlosti kojom je ble�talo telo novog mesije nije mogao da ga portreti�e, pa tako ni izvr�i narud�binu cara Avgara IV, prislonio svoj ogrta� na lice i slikaru predao tako na�injen portret) po�inje esej "Novo �itanje ikone" Dejana Sretenovi�a, uvod u istoimeni zbornik (priredio Dejan Sretenovi�, projekat Centar za savremenu umetnost, izdava� Geopoetika), �ijih 12 tekstova (autori: Branislav Dimitrijevi�, Stiven Ban, Jovan �eki�, Branimir Stojanovi�, Branislava An�elkovi�, Sreten Ugri�i�, Karin Beker, Bojana Peji�, Mileta Prodanovi�, �an Luj �efer, Glen Boumen) upotpunjuju dosada�nja znanja o vizantijskoj ikoni, otkrivaju�i, kako najavljuje Sretenovi�: "...raznovrsne i �esto neprimetne veze izme�u ikone i moderne savremene umetnosti, filma, medija, ideologije. U tom svetlu, ikona se ne pokazuje samo kao atraktivan teorijski objekat ve� kao model interpretacije per se koji samom svojom fenomenologijom otvara mogu�nosti druga�ije interpretacije fenomena na�eg vremena."

HODO�A��A: Jer, termin ikona vi�e ne budi asocijacije na vizantijsku ikonu, ali i dalje �uva se�anje na svoje poreklo i zna�enje opne, membrane, mo�da i prozora izme�u nebeskog i zemaljskog sveta kroz koji onaj ko se moli mo�e da op�ti sa svecem na ikoni kao i da taj svetac mo�e da deluje na svet. Nave��emo samo nekoliko primera iz ovog zbornika, ilustraciju veze ikone i ideologije tokom XX veka.

Katrin Beker, istori�ar umetnosti iz Berlina, u tekstu "Zvani�no telo u komunizmu: Lenjin" citira ruskog filozofa religije Nikolu Ber�ajeva koji opisuje transpoziciju religijskih motiva i verske psihologije u antireligioznu sferu "tako da se spiritualna energija religije uliva u socijalne kanale, koji onda poprime religijski karakter i postanu plodno tle za neobi�an oblik socijalne idolatrije." Beker opisuje primenu ikone u kultu Vladimira Ilji�a, konstituisanom nakon njegove smrti a va�e�em skoro sedamdeset godina nakon toga. Lenjinov kult je upotrebljen u politi�ke svrhe, poslu�io je da odr�i mladi Sovjetski Savez i da legitimi�e Staljinovo preuzimanje vlasti. "Za politi�ke vo�e koji su sledili (Staljin, Bre�njev), Lenjinov kult imao je funkciju uzora (izgovora)", obja�njava Katrin Beker. Kada je na pedeseti Staljinov ro�endan ro�en njegov kult, Lenjinov je preba�en u drugi plan, i to "u smislu odvajanja od izgradnje socijalizma, kao priprema staljinisti�ke politike i kao struktura koja pru�a kontinuitet - za razliku od stanovi�ta o razvijenom socijalizmu koje je dominiralo kod kulta Staljina". Posthumno �udo, jedan od elemenata u �itijima svetaca, "vidljivo" je u balsamovanom Lenjinovom telu. "Ogromnom broju seljaka, �iji su religijski instinkti bili potisnuti revolucijom, mauzolej je uskoro postao mesto hodo�a��a, �udna Meka ateisti�ke vere, kojoj su bili potrebni prorok i sveci, sveti grob i ikone."

TITO KAO IKONA: Ovu situaciju u Sovjetskom Savezu Bojana Peji�, istori�ar umetnosti, u iscrpnoj analizi "Tito ili ikonizacija jedne predstave" poredi sa situacijom u jugoslovenskoj zvani�noj vizuelnoj kulturi za �ivota Josipa Broza Tita, a i nekih sedam godina nakon smrti. Evo detalja analize Bojane Peji� tog posmrtnog perioda Brozovog kulta. Za na�in na koji je "voljenog Tita" o�alio takozvani mali �ovek karakteristi�na je Titova fotografija. "Na primer, u povorci ljudi koji su �ekali pred Skup�tinom u Beogradu da odaju Titu poslednju po�ast mogli su biti vi�eni gra�ani koji su njegovu fotografiju nosili na na�in na koji se nose ikone u verskim procesijama. Ovu pretpostavku zasnivam na seriji fotografija nazvanoj upravo Dani bola i ponosa koju je izme�u 5. i 8. maja 1980. godine u Beogradu realizovala Goranka Mati�... Ova serija pokazuje (ili �ak dokazuje) koju je integracionu funkciju crvena ikona sa Titovim likom imala tokom dana narodne �alosti... Postavljen izme�u donjeg rublja, vo�a i povr�a, fla�a sa stranim pi�em i doma�om sportskom opremom, ili aran�iran sa dr�avnom i partijskom zastavom, Tito je u ovakvim instalacijama postao kultni objekt upravo zato �to ga me�u nama vi�e nema." Na kraju Bojana Peji� konstatuje da se 1987. godine u SR Srbiji desio "uobi�ajeni ikonoklasti�ki zaokret": "Ni ovde se nije radilo o uni�tavanju svih slika, ve� o zameni jedne slike drugom. Tih kasnih osamdesetih godina jedan beogradski satiri�ar je primetio: Milo�evi� je prvi �ovek u Jugoslaviji koji je shvatio da je Tito umro."

Tema kojom se bavio Mileta Prodanovi�, slikar i pisac, jasna je iz naslova njegovog teksta "Nove forme skrnavljenja". Govore�i o interakciji politi�ke slike, konkretno vladarskog portreta, i ikone, Prodanovi� ka�e: "U Srbiji krajem osamdesetih godina ne samo da su se na kamionima i u automobilima mogle videti jedne uz druge slike Slobodana Milo�evi�a i ikone svetaca ve� se doga�alo da i u ku�i uz slavsku ikonu bude postavljena reprezentativna fotografija predsednika republike ispred koje se tako�e palilo kandilo." Fotografija sa "kontramitinga" odr�anog decembra 1996. godine u Beogradu, na kojoj �ena celiva lik Slobodana Milo�evi�a na transparentu, po Prodanovi�u je primer religijske prakse primenjene na sliku vo�e. Po�etkom zaklju�ne decenije drugog milenijuma svete slike na�le su se na hemijskim olovkama, privescima za klju�eve, bed�evima, koricama svezaka i bele�nica, na upalja�ima. Vrhunac zloupotrebe Prodanovi� naziva reprodukovanje "Belog an�ela", detalj freske Mironosice na Hristovom grobu iz manastira Mile�eva podignutog u XIII veku, i savremene ikone svetog Ilije na etiketama za pivo.

"U dru�tvu bez ikakvog koda, obele�enom ideologijom koja je sklepana od elemenata sasvim ispra�njenih od ikakvog temeljnog zna�enja, u kojoj je, dakle, sve mogu�e a ni�ta nije va�no, ikona na etiketi za pivo najpre bi mogla biti vi�ena kao jo� jedna u nizu slu�ajnosti. Ukoliko bismo pak ovu pojavu ubacili u tradicionalnu matricu, mogli bismo da zaklju�imo da se ovde posrednije izme�u naroda (konzumenta piva) i neke nejasno definisane nacionalne tradicije, a da je proces ritual kojim se simboli�ka razmena obavlja zapravo pijanstvo", ironi�ni je zaklju�ak Milete Prodanovi�a, primenljiv i na pri�u o ikoni u savremenoj politici.