Aktuelnost Dvornikovi�evog dela
Objektivni analiti�ar na�eg nacionalnog mentaliteta
Dvornikovi� je, uz Cviji�a, najpoznatiji karakterolog na�eg naroda. Svoja decenijama duga, strpljiva i veoma inventivna etnopsiholo�ka istra�ivanja ovaj plodni nau�nik sintetizovao je na preko hiljadu stranica u monumentalnom delu Karakterologija Jugoslovena, koje predstavlja krunu celokupnog njegovog dotada�njeg rada i pravu riznicu za poznavanje sklopa na�eg nacionalnog mentaliteta
Da
bi razotkrio osnovne crte nacionalnog karaktera, Dvornikovi� se slu�io
nepreglednim nizom raznovrsnih empirijskih podataka o obi�ajima,
verovanjima, jeziku, muzici, religiji, istoriji i mitologiji
jugoslovenskih naroda. Polazi�te za ovo interdisciplinarno istra�ivanje
jeste �vrsto uverenje i metodolo�ki stav da se su�tinske osobine
nacionalnog duha ispoljavaju u krupnim doga�ajima ali i u sitnicama
svakodnevnog �ivota. Ve�to i pronicljivo koriste�i se ovim raznovrsnim
podacima u razotkrivanju idealnog tipa karaktera Jugoslovena, Dvornikovi�
je pokazao zavidno poznavanje istorije, lingvistike, folkloristike,
etnomuzikologije, sociologije, istorije knji�evnosti i drugih relevantnih
disciplina.
U ovoj knjizi iznenadi�e nas sve�ina Dvornikovi�evih zapa�anja i aktuelnost njegovih sudova i dijagnoza na�ih prilika i karaktera. Kao da je ovaj pronicljivi karakterolog pravi prorok ili se, mo�da, na�im iluzijama uprkos, na ovim na�im prostorima ni�ta bitno promenilo nije za poslednjih �ezdesetak godina, koliko nas deli od prvog objavljivanja rasprava i ogleda o kojima je re�. Glavni i krajnji cilj kojem je Dvornikovi� stremio u svim svojim karakterolo�kim i etnopsiholo�kim studijama i knjigama bio je da se �to je potpunije i �to je vernije mogu�no naslika "psiholo�ka slika jugoslovenskog naroda, a ne skica ili crte�". A ta karakterolo�ka slika naroda treba da je "na �to �iroj osnovici �injenica izgra�ena i dokumentovana", pi�e on u Karakterologiji Jugoslovena.
Da bi se dobio ovaj idealtipski lik Jugoslovena potrebno je prikazati �itav njegov sklop karaktera: temperament, borbenost, seksualnost, inteligencija, volja, ma�ta, moralne, socijalnopsiholo�ke i religijske osobine. U Dvornikovi�evom slikanju psiholo�kog portreta na�eg naroda izvrsno su istaknute i dobro pogo�ene naro�ito neke crte kao �to su, recimo, na� herojski, epski duh, sklonost ka humoru i ironiji, s jedne strane, ali i duboka, melanholi�na crta, s druge.
Herojski stil �ivota Dvornikovi� ne idealizuje i ne mistifikuje na romanti�arski na�in, ve� trezveno poku�ava da na�e njegove istorijske i dru�tvene korene u neprestanoj borbi za opstanak i slobodu, kao i u plemensko-patrijarhalnom na�inu �ivota i njemu odgovaraju�em sistemu vrednosti. U patrijarhalno-herojskoj kulturi sve posebne vrednosti i ideali podre�eni su jednom, glavnom cilju i najvi�oj vrednosti, a to su "borbeni i herojski kvaliteti". Biti herojski �ovek i �iveti �ivotom ratnika za ovog karakterologa je pre tragi�an usud nego vrlina i ideal.
Veli�ina Dvornikovi�a kao karakterologa je u tome �to je umeo da vidi i u najmanjem istorijskom, socijalnom ili umetni�kom detalju "du�u" na�eg �oveka, da �ak i iz onih naizgled perifernih i prezrenih kulturnih fenomena, kao �to su to recimo anegdota, po�alica, vic i smisao za humor, do�e do zna�ajnih zaklju�aka o vrlo bitnim osobinama nacionalnog karaktera. Njegova psiholo�ka analiza na�eg nacionalnog humora predstavlja briljantan, antologijski primer valjane, lucidne i temeljne karakterolo�ke studije ovog fenomena. Polazi�te Dvornikovi�evog istra�ivanja jeste da smeh i smisao za humor odaju li�nost pojedinca, ali i naroda. Svaki narod ima svoj poseban tip humora koji mu najvi�e le�i i koji neguje. Tako, recimo, smatra se da je nordijski humor "vedar", nema�ki "opor", a engleski pomalo "suv". Kakav je, dakle, na�? Ili, preciznije, problem je: "Kakvi smo mi Ju�ni Sloveni u komici, humoru, satiri i ironiji? Ima li tu �ta osobeno i samo na�e, i ako ima, �ta ima?" Onaj dobro�udni, bezazleni, vedri i veseli humor nije prirastao za srce na�em �oveku. "Na� narod je izrazito podrugljiv, vi�e naklonjen ironiji, satiri i sarkazmu nego vedrom humoru. Malo �ete na�i naroda u kojima bi bio tako odoma�en narodni obi�aj nadevanja pakosno-podrugljivih imena, onih poznatih nadimaka...", ka�e Dvornikovi�. Rajinski na�in �ivota stvorio je osobito vispren i vrcav humor i prikrivenu �estoku ironiju. Taj obespravljeni rajetin "branio se i duhom i dosetkom od svoga nametljivog gospodara, osve�uju�i se onom istom tehnikom poruge i satire kojom se redovno osve�uje slabiji ja�emu". "O�trim okom zapa�a raja slabe strane jakog gospodara. Vidi sme�no i sitno u njegovu krupnom dostojanstvu. Razotkriva njegovu nesitu lakomost i hvata ga, i opet kao neve�t, sa najranjivije strane. Kad nije mogao da ga sru�i, on ga je u�inio sme�nim", zaklju�uje Dvornikovi�.
Ali ni�ta manje nego smisao za humor, na� narod odlikuje i melanholi�na crta karaktera. Ispod prividnog optimizma, smisla za humor i ironiju u onom najdubljem sloju, u samom temelju "du�e" na�eg naroda, nalazi se jedno bolno i neizle�ivo melanholi�no ose�anje �ivota. Na osnovu prou�avanja melosa, posebno ju�nosrbijanskog i bosanskog, Dvornikovi� pronalazi duboku, te�ku i neizle�ivu tugu. To mra�no �ivotno ose�anje koje stoluje u srcu na�eg mentaliteta mo�da je ponajbolje iskazano onim �uvenim "zdrav sam a bolan". U toj osobeno na�oj tuzi ima patnje i najdubljeg o�ajanja ali isto tako i neke �udne slasti i zanosa. Te�ko je racionalnom strancu da razume tu neobi�nu, strasnu tugu za koju na� �ovek ima mnoge sna�ne ali neprevodive srpske i orijentalne izraze kao �to su �al, pe�al, �alba, sevdah, kahar ili dert.
Mo�da je najve�a vrednost Dvornikovi�evih karakterolo�kih dijagnoza u njegovom objektivnom, nepristrasnom slikanju psiholo�kog portreta na�eg naroda. Uo�avao je ne samo one tipi�ne dobre strane i vrline karaktera Jugoslovena, po kojima se on razlikuje od prose�nog Engleza, Nemca ili Italijana, ve� je isto tako lucidno i ta�no opisao i onu njegovu "tamnu stranu" i �itavo mno�tvo ne ba� tako malih mana, kao �to su osvetoljubivost, inat, zlopam�enje, sujeta, bolesna ambicija i bezobzirni individualizam.
Osvetoljubivost, pakost i zloba koje "krase" �oveka ovog podneblja ubrajaju se svakako u neke od zna�ajnijih crta karaktera koje su dovele do nestabilnosti zajedni�ke jugoslovenske dr�ave i, docnije, do njenog raspada. O na�oj velikoj i sladostrasnoj osvetoljubivosti, nemilosrdnoj mr�nji i destruktivnosti prema drugom, jo� najbolje govori ona stra�na re�: Goni�u ga dok mu je pepela na ognji�tu.
Sve ove, a i druge vrline Dvornikovi�evog mi�ljenja, istra�ivanja i pisanja u�inile su njegovo delo otpornim na neumoljivi "zub vremena". �ak se sti�e utisak da njegovo monumentalno, mudro i zanimljivo, intelektualno provokativno delo vremenom samo raste i dobija na zna�aju.
�arko Trebje�anin
