Istorijski portreti
Emigrantsko nasle�e
Da li je politi�ka zaostav�tina te generacije pretvoriva
u neko naravou�enije � njena romanesknost, njeno pre�ivljavanje i svadljivo
okajavanje velikog sloma
Svoju
prvu knjigu o Balkanskom poluostrvu godine 1917/18. Jovan Cviji� zavr�ava re�ima:
"Napredovanje se nije zaustavilo; izvor invencije i snage tek od sada �e
biti obilan. Ali kao pauk, tako i ljudi pletu oko sebe mre�u istorijskih
predrasuda, od nacionalnih sujeta, od izvitoperenih na�ina �ivota, i ona ih mo�e
duhovno izolovati od ostalog sveta i u�initi da postanu arhai�ni. Nikakav
drugi uzrok ne mo�e toliko kompromitovati razvitak Ju�nih Slovena kao gore
pomenuti na�in mi�ljenja." Taj odlomak nalazimo u knjizi Desimira To�i�a
"O ljudima" (Nova, Slobodan Ma�i�, maj 2000) u eseju o Cviji�u u
londonskoj "Na�oj re�i" iz 1955, uz nagla�eno naravou�enije onima
"koji tra�e spasa svojoj du�i i svome narodu": "Ne izolujmo se
od ostalog sveta! Ne postajmo arhai�ni! I to u trenutku kada predstavljamo, kao
emigracija, samo pregr�t svoga naroda..."
Srpska politi�ka emigracija, jedna politi�ka klasa koja je olujom �etrdesetih
rasejana po svetu, uzalud je do�ekala slom komunizma na istoku devedesetih
godina i nije uticala ni na zbivanja u Srbiji, a ni na novu ekonomsku emigraciju
koja je oti�la na zapad �ezdesetih.
Da li je politi�ka zaostav�tina te generacije pretvoriva u neko naravou�enije
� njeno nestajanje, njena "t'ga za jug", njena patnja, njena ako ho�ete
romanesknost, njeno pre�ivljavanje i svadljivo okajavanje velikog sloma (onog
�etrdesetih, mla�i ili dugove�niji su mrvljeni i ovim slomom devedestih), da
li je sve to tragi�no iskustvo prenosivo?
Desimir To�i�, prakti�no jedini politi�ki emigrant koji se posle gotovo
pola veka vratio u zemlju, izgleda da veruje da jeste. Ovih dana on sabira i
objavljuje zbirku eseja, zapisa i se�anja ispisivana od 1949 ("Na�a re�",
Pariz � London) do devedestih ("Na�a borba", "Pobjeda",
"Danas", "Vreme", "Knji�evnost",
"Politika", "Prosvjeta", "Stav" itd.). To je
knjiga politi�kog emigranta koji je od 1943. do 1990. zato�enik nacisti�kog
logora na Sajmi�tu, prinudni radnik u Viner Noj�tatu, begunac iz tog logora
1944, odmah potom politi�ki begunac iz Srbije, pariski student prava, osniva�
i kasnije urednik �asopisa "Na�a re�" (Pariz � London), saradnik
istra�iva� u Me�unarodnom centru slobobdnih sindikalista u Parizu, slu�benik
�ivka Topalovi�a, radnik u jednoj ameri�koj fabrici �ica i federa, �lan i
osniva� Udru�enja srpskih pisaca i umetnika u inostranstvu, saradnik Centra za
istra�ivanje jugoslovenskih problema u Londonu, �lan jugoslovenskog komiteta u
Evropskom pokretu od 1959, hroni�ar, sagovornik malih i velikih ljudi surovo
osuje�enih emigrantskom sudbinom.
Veliko i komplikovano �ivotno iskustvo, politi�ka upornost, erudicija i
suptilna ekonomsko-politi�ka analiti�nost izbija iz tekstova u kojima To�i�
osvetljava li�nosti zna�ajnih politi�kih ljudi iz miljea Kraljevine
Jugoslavije, koji su se na�li u emigraciji, a s kojima je To�i� bio u kra�em
ili du�em kontaktu.
On portreti�e Slobodana Jovanovi�a, Ve�eslava Vildera, Milana Grola, Bo�idara
Vlaji�a, Adama Pribi�evi�a, Jovana Du�i�a, Milana Gavrilovi�a, Milo�a
Crnjanskog, Pavla Kara�or�evi�a, Radoja L. Kne�evi�a, Du�ana V. Popovi�a,
Kostu St. Pavlovi�a, episkopa �i�kog Vasilija, Branka Pe�elja, Jova
Plamenca, Evgenija Juri�i�a... U tom portretisanju ima doslednosti, tekstovi
objavljeni u zemlji ne razlikuju se ni po stilu ni po argumentaciji od onih koji
su �tampani u Londonu. �ini se da su ti portreti bili va�ni za teme koje su
godinama okupirale autora (kako izgleda i na�u emigraciju), a to je krivica za
poraz, srpsko�hrvatski odnosi, enigma Jugoslavija i, naravno, borba protiv
komunizma i zagri�ene netrpeljivosti.
Vo�en motom da treba u�iti na primerima, To�i� u svoju knjigu uvr��uje
i eseje o Svetozaru Markovi�u, Jovanu Cviji�u, i, pre svih, o Ilarionu
Ruvarcu, �ija je prva istorijska studija iz 1856. razbesnela nacionalisti�ko
javno mnjenje i dotada�nje istori�are "epske vere" � pored toga �to
su ga nazivali "izdajnikom" i "varalicom", �ovinisti�ki
krugovi predlagali su da se Ruvarac baci na loma�u... Ruvarac je pro�ao mnoga
zvanja u toku trinaestak godina, osobenjak u pravom smislu odrekao se 1882.
mandatorstva Temi�varske eparhije, 1887. odrekao se i samog vladi�anskog
dostojanstva, posle sukoba sa onda�njim karlova�kim patrijarhom Germanom
poslan je u manastir Grgetek, gde je proveo usamljen u radu dvadeset i tri
godine i gde je, najzad, umro 1905. godine. To�i� 1955. poredi Ruvar�evu
poziciju s polo�ajem "dana�njih srpskih ljudi � posle pedeset godina od
srmti Ruvarca � koji se bore protiv istorijskih la�i i politikantske
propagande u osnovnim nacionalnim pitanjima".
Iz emigrantske perspektive To�i� pi�e o na�oj neuravnote�enosti, o na�em
neznanju, o na�em cinizmu, na�oj prepotenciji, na�em lutanju � o tome kako
su "ispod svih izjava i zaklinjanja slobodi i pravdi na mnogim stranama le�ale
ozbiljne naslage za nasilje i prevaru":
"Na�i Ribari i Me�trovi�i, na�i Stojadinovi�i i Jev�evi�i koji su
godinama bivali velikojugosloveni, da bi posle toga postajali Velikohrvati ili
velikosrbi, �as republikanci i revoluconari, �as dvorske sluge i policijski
dou�nici; �as ljudi osetljivi koji tra�e za sebe velika prava i ne �ele
skoro ni sa kim da sara�uju, da bi odjednom pristajali na najni�e ustupke
silnima koji dele pla�ene i nepla�ene privilegije..." To�i� u portrete
li�nosti rado komponuje analizu socijalnog i politi�kog miljea, nacionalnih
odnosa i istorijskih reminiscencija, zabluda, te�nji i podviga za primer. U tom
op�tem galimatijasu raspada on gotovo pedago�ki isti�e primere moralne �vrstine,
samopregora i istrajnosti.
U To�i�evoj knjizi u tom pogledu vide se neke li�ne slabosti (Slobodan
Jovanovi� bi mo�da rekao i "partizanstva") prema partijskim istomi�ljenicima,
recimo prema Ljubi Davidovi�u ili, jo� vi�e, prema saborcu Bo�idaru Vlaji�u,
ili prema njegovom pirotskom zemljaku Dragoljubu Jovanovi�u, koji zbog svojih
uverenja u komunisti�koj Jugoslaviji robija punih devet godina, nikad ne pi�e
molbu za pomilovanje, svoje radove ostavlja Srpskoj akademiji nauka, ne dobija
ni svoju profesorsku penziju ve�, pred kraj �ivota, socijalnu pomo�... Stari
profesor Dragoljub Jovanovi� 19. marta 1976. u pismu poru�uje To�i�u:
"Voleo bih da se vratite u Jugoslaviju i svoje darove stavite u slu�bu na�e
dr�ave..."
Naklonost se vidi i prema Ljubi�i M. Damjanovi�u, kapetanu vojske
Kraljevine Jugoslavije, koga iz zarobljeni�tva u emigraciju tera "daleko
vi�e gor�ina nego i�ta drugo", koji gor�inu ose�a i dok svakodnevno
nekog slu�i � engleskog pukovnika i njegovu suprugu, koji ose�a da Britanci
sa jugoslovenskim ratnim zarobljenicima iz nema�kih logora postupaju kao sa
svojim ratnim zarobljenicima, ali sve to ne gu�i njegovu upornost. Na�ao je
posao u Blacwell'su gde je proveo �etvrt veka prodaju�i knjige slovenskih
pisaca. U Oksfordu, ka�e To�i�, �ivi desetina Damjanovi�evih u�enika, po�to
je ovaj emigrant studentima koji su se stru�no bavili slovenskim pitanjima
besplatno nudio �asove srpskohrvatskog jezika...
Nesumnjivo
antikomunista, To�i� poku�ava da podeljenoj , razbijenoj i zagri�enoj
emigraciji, kasnije i doma�oj "arhai�noj" opozicionoj publici, uka�e
i na dalekose�ne socijalne promene koje je donela socijalisti�ka revolucija u
Jugoslaviji...
Pisac ove knjige ceni one koji su pre�li granice vlastite ideologije i koji
su ograni�avali u sebi aroganciju pobednika. Pi�e slojevito o Milovanu �ilasu,
ka�e da niko od isto�noevropskih disidenata nije ostavio takav trag (osim mo�da
u knji�evnosti Sol�enjicin) kao Milovan �ilas, pa podvla�i da je njegova
tragika u tome �to je bio bespomo�ni svedok tog na�eg besperspektivnog
vremena.
Citiraju�i jednog engleskog konzervativca za drugog prete�u demokratije u
Srbiji, za nastradalog advokata Jovu Barovi�a ka�e da je predstavljao "�itav
pokret za ljudska prava", da je taj nekada�nji partizan bio �ovek bez
osvete i reminiscencija. Barovi�evom primeru To�i� suprotstavlja �injenicu
da se kod mnogih na�ih opozicionih ljudi razvijaju "dobrim delom
iracionalna, nepoliti�ka, ekskluzivisti�ka stanja"...
Najve�a energija ipak izbija iz teksta o drami Adama Pribi�evi�a,
objavljenog u "Narodnom srpskom kalendaru", Prosvjeta, Zagreb 1996.
Adam je ro�en 1880. u Kostajnici, izvr�io samoubistvo 1957. u Vindzoru,
Kanada, kada je osetio da ga bolest, gubitak vida, �ini ve� mrtvim... Trebalo
je da bude kalu�er, a postao je novinar; seljak-zemljoradnik i pionir, u
Zagrebu kao novinar po�eo svoj prosvetiteljski rad; na Veleizdajni�kom procesu
1908. zajedno s bratom Valerijanom po mi�ljenju tu�ioca bio osu�en na smrt;
amnestiran je, ali kad su ga u ime Habzbur�ke monarhije poslali na ruski front,
ranio je sebe u nogu i oti�ao na vojni sud; napustio haoti�ni �ivot prve
Jugoslavije i 1924. oti�ao na Kosovo da obra�uje zemlju, tu ostao deset
godina, a potom do�ao u Batajnicu gde je svom usvojeniku pomagao u
zemljodelskim poslovima. Bo�ko Vra�arevi� u Parizu pisao je za Adama: "�ovek
koji nije hteo da bude 'gospodin', a nije mu bilo su�eno da umre kao
'seljak'..." Opisuju�i Adama To�i� ponavlja re� znanje � opisuje ga
kao "�oveka znanja i osmatranja", koji je "raspolagao znanjem
osam stranih jezika", "za na�e prilike blistao enciklopedijskim
znanjem", a veli�ao seljaka i �iveo selja�kim, da se ne ka�e kalu�erskim
�ivotom. To je kratka biografija religioznog moraliste, �estokog u polemikama
a ograni�enog na istinu i samo istinu: "Biti na budnoj stra�i protiv onih
koji grade planove srpskog preporoda na krivotvorenju i izobli�avanju srpskog
narodnog duha..."
Za �itaoce "Vremena" u naredna dva broja izdvajamo odlomke o tri
sna�ne i neponovljive li�nosti: o profesoru Slobodanu Jovanovi�u, o
socijalisti �ivku Topalovi�u i o Milo�u Crnjanskom. �italac �e se uveriti
da su ocene tih li�nosti precizno nijansirane. To�i� ne krije svoja li�na
ose�anja prema pojedinim ljudima, ali ih razdvaja od objektivne ocene koju o
njima daje.
Milo�a Crnjanskog To�i� o�ito smatra �ovekom nezgodnim i nepouzdanim,
politi�ki nekorektnim, ali ga smatra velikim piscem, mo�da najve�im u svojoj
generaciji.
S obzirom na to da je jedno vreme bio Topalovi�ev slu�benik (u Parizu), da
s njim gaji kontakte koji traju od 1940. do poslednjeg pisma datiranog 30.
decembra 1971, pet nedelja pre Topalovi�eve smrti, To�i� u�vr��uje utisak
da je stari socijalista �ivko Topalovi� �ovek pribran, sa oprezno��u
seljaka i rabotnika, ali da "ljudi u njegovoj radnoj sredini nisu voleli
Topalovi�a jer su se svi poslovi sa strancima, prvenstveno sa Francuzima i
Amerikancima odvijali preko njega; niko nije bio dorastao Topalovi�u u
razgovorima sa spoljnim svetom". Na drugom mestu citira jednu dvosmislenu
re�enicu iz pisma Dragoljuba Jovanovi�a: "Dobro je da ste gledali izbliza
i �ivka, osobito kao organizatora i kao poslovnog �oveka. Mnogo ste od njega
nau�ili, a najvi�e kakav ne smete biti �ovek..."
To�i� navodi da je sa Slobodanom Jovanovi�em petnaestak puta razgovarao i
da ga je poslednji put video 7. decembra 1956. dok je Slobodan Jovanovi� bio na
pragu smrti. Nije ga smatrao politi�ki bliskim, ka�e da je od 1948. do 1958.
bio sve udaljeniji od njegovih gledi�ta, kao politi�ara ga je smatrao �ak
potpuno neuspe�nim, �to nagla�ava ponavljaju�i re�enicu samog Jovanovi�a
� da je njegova vlada bila najgora od svih. Ipak, To�i� Slobodana Jovanovi�a
svrstava u najznamenitije Srbe, �ak uz Svetog Savu, Njego�a, Teslu, Skerli�a
i Cviji�a...
Priredio Milan Milo�evi�
